‘Een reis door
het Apenland’ door J.A. Schasz M.D. is een satire en tegelijkertijd een
imaginair reisverhaal uit de 18e eeuw. Het verhaal wordt verteld
door een reiziger die door vreemde omstandigheden in het Apenland terechtkomt.
De lezer leest als het ware een reisverslag van het Apenland waarin de
inwoners, de apen, mensen voorstellen. Het reisverhaal werd een populair genre
tijdens de Verlichting, waardoor mensen thuis kennis konden nemen van de
buitenwereld.
De Verlichting was een tijd waarin men streed
tegen religieuze en politieke onderdrukking. Doordat het verhaal geschreven is
in een tijd waarin Nederland verwikkeld was in politieke twisten tussen
patriotten en orangisten, is het verhaal hierop gebaseerd. Het hoofdthema van
het verhaal is hoogstwaarschijnlijk ‘de ontmaskering van het schijn-Patriottisme’,
waaraan direct toe te voegen is de ‘verdeeldheid onder de patriotten’. ‘Een
reis door het Apenland’ van J.A. Schasz is representatief voor de Verlichtingsliteratuur
om de volgende redenen.
Ten eerste is het
duidelijk dat het verhaal een satire betreft, een genre waarin de kritiek op de
samenleving geuit wordt. Dit is iets wat voorheen nog nooit verschenen zou
worden. Het Apenland slaat op de Nederlandse maatschappij in de 18e
eeuw. In het verhaal ontstaat er een kwestie over het niet of wel afhakken van
de staarten van de apen. Hierbij ontstaan er verschillende leidersgroepen die
de apen klakkeloos volgen. Dit terwijl het juist belangrijk werd gevonden
tijdens de Verlichting om kritisch te blijven en niet de leiders klakkeloos te volgen.
‘Een reis door het Apenland’ geeft dit
duidelijk weer in het verhaal met alle consequenties van dien, namelijk wanneer
de apen spijt krijgen na de beslissing.
Ten tweede is er
een duidelijk sociaalmaatschappelijk systeem te zien in Apenland. Alle
inwoners, de apen, zijn niets meer dan een nummertje. Dit is erg opmerkelijk,
de apen hebben geen namen of iets dergelijks. De Apenhoofden hebben de laagste
nummers, wat aangeeft dat zij het belangrijkst zijn. Tijdens de Verlichting
wilden de burgers zelf ook betrokken raken bij politiek en een grotere rol gaan
spelen in de maatschappij. Door het gebruik van nummertjes komt dit extra naar
voren dat de mensen allemaal gelijk zijn, dat de burgerij betrokken wilde
worden bij het bestuur en dat elk mens een individu is.
Ten slotte past ‘Een
reis door het Apenland’ goed in de Verlichting doordat het verhaal ook onder
het genre ‘imaginair reisverhaal’ valt. Dit genre was erg populair tijdens de
Verlichting, waarin de mens de mogelijkheid kreeg in aanraking te komen met
buitenlandse gebieden. Verlichtingsidealen werden hiermee overgebracht door
middel van een moraal. In het verhaal komt dit moraal duidelijk naar voren,
namelijk dat men zelf moet denken en geen kuddegedrag moet vertonen.
Ondanks dat ‘Een reis
door het Apenland’ naar mijn mening nog steeds duidelijk binnen de Verlichting
is te plaatsen, is het wel opvallend dat het rationeel denken van de
Verlichting niet helemaal aangemoedigd lijkt te worden in dit verhaal. In het
eerste hoofdstuk van het verhaal is dit zichtbaar: ‘Door lang delibereren,
alles verloren’. De hoofdpersoon komt hier voor de keus te staan wie hij moet
redden van verdrinken: de dienstmaagd, de hond, zijn paard of zijn vrouw. Hij
overweegt elke keus heftig en hij blijft erover twisten:
‘Aldus
twistte ik meer dan een uur met mijzelf zonder te besluiten. Eindelijk stond ik
op en liep naar de waterkant met het voornemen om de eerste, die mij een poot
of een hand, een kop of een hoofd toestak, te helpen.’
Tot zijn grote
verbazing zijn alle vier zijn dierbaren echter al verdronken door het lange
denken. Dit wijst er dus op dat rationeel denken niet altijd de oplossing is,
waarover men het wel eens was tijdens de Verlichting.
Kortom ‘Een reis
door het Apenland’ is een verhaal dat binnen de Verlichting valt te plaatsen. Het
verhaal betreft een satire, het verhaal gaat over betrokkenheid en gelijkheid
in de maatschappij en bovendien is het verhaal ook een imaginair reisverhaal,
allemaal kenmerken van de Verlichting. Ik zou het boek van harte aanbevelen aan
lezers die van een kort verhaal houden met humor en fantasie en die
geïnteresseerd zijn in het denken van de Verlichting.
