Leesverslag Hersenschimmen – J. Bernlef

Titel: Hersenschimmen
Auteur: J. Bernlef
Uitgave: te Amsterdam, 1984
Aantal pagina’s: 166
Genre: psychologische roman

Samenvatting

Maarten Klein, een oude man woont samen met zijn vrouw Vera en hond Robert in Gloucester. Samen hebben ze twee kinderen die in Nederland wonen. Maarten merkt dat hij steeds vergeetachtiger wordt. In het begin gaat het slechts om onschuldige dingen als het vergeten van de tijd of het vergeten van onschuldige dingen in het dagelijkse leven. Langzaamaan begint Maarten steeds meer te piekeren over zijn vergeetachtigheid en hij begint steeds belangrijkere dingen te vergeten, die een normaal mens niet zo snel vergeet, zoals de naam van zijn vrouw. Hij begint steeds erger te dementeren en hij haalt het verleden en het heden door elkaar. Vera maakt zich ondertussen steeds meer zorgen en ze schakelt Dokter Eardly in en uiteindelijk een hulp in huis: Phil Taylor. Maarten blijft al deze nieuwe mensen ondertussen verwarren met andere personen. Wanneer Maarten weer zo in de war is, wordt hij geïnjecteerd om rustig te worden. Uiteindelijk wordt Maarten naar een inrichting gebracht. Deze nieuwe omgeving maakt hem helemaal in de war en zijn gedachten raken in de knoop. Het boek eindigt vervolgens met het bezoek van een vrouw (Vera) die hij niet herkent. Ze vertelt hem dat het weer lente wordt.

Verwachtingen

Hersenschimmen is een bekend boek, waarvan ik altijd al eens iets over heb gelezen en gehoord. Het leek me erg interessant om een boek met een psychologische achtergrond te gaan lezen. Zodoende ben ik begonnen in Hersenschimmen.

Mijn verwachtingen van het boek waren positief. Ik verwachtte veel beschrijving van gedachten en de mogelijkheid om je in te kunnen leven in een dementerende persoon. Het boek leek me erg interessant om te lezen.

Motieven

De winter is een belangrijk motief in het boek. Het boek speelt zich af tijdens de winter en Maarten heeft duidelijk een hekel aan de winter. Zijn vergeetachtigheid verwijt hij dan ook aan de winter. Maarten heeft ook nog vele herinneringen aan de oorlog, waarin de winter ook steeds terugkeert.

In het verhaal duikt een bijzonder boek telkens op. “Our man in Havana” geeft weer hoe erg zijn vergeetachtigheid wordt. Wanneer hij het voor de eerste keer ziet, weet hij niet dat het boek van hem is, maar hij kent de details van het boek wel. Na het boek meerdere malen te zijn tegengekomen, wordt het duidelijk dat hij steeds minder dingen over het boek nog weet.

Tenslotte is taal ook een belangrijk motief. Maartens geheugen verslechtert steeds meer en hij begint de taal door de war te halen. Hij praat in zichzelf en hij haalt Engels en Nederlands door elkaar. Gedurende het boek wordt dit steeds erger en komt dit steeds terug.

Thema

Ziekte is het belangrijkste thema van dit verhaal. Het begint onschuldig, maar langzaam maar zeker neemt de ziekte het leven van Maarten over. Hij kan niet meer normaal functioneren doordat hij belangrijke dingen vergeet. Zijn naasten herkent hij niet meer en hij kan het verleden en het heden niet uit elkaar houden. De ziekte beïnvloed bovendien niet alleen Maartens leven, maar ook het leven van zijn vrouw, Vera. Het boek laat ook zien hoe moeilijk het voor Vera is dat haar eigen man haar niet meer herkent.

Beoordeling

Hersenschimmen heeft geen ingewikkeld taalgebruik. Het boek leest erg vlot en het boek is geschreven vanuit de belevenis van de hoofdpersoon, Maarten Klein. In het einde van het boek, waarin Maarten bijna alles vergeet, wordt de schrijfstijl erg interessant. De auteur geeft de korte gedachtes weer die door Maartens hersenen flitsen ook in het boek alsof de gedachtes door het boek flitsen. Naarmate het boek eindigt worden de gedachtes steeds sneller en de lezer krijgt in de gaten dat de hoofdpersoon steeds sneller zijn gedachtes weer vergeet. De volgende fragmenten geven een impressie van deze weergave:

Rond het begin van het verhaal:

Blz.76: “Ik leg de krant over het boek op Vera’s stoel en doe de gordijnen dicht. Dan zet ik de televisie aan. Ik luister en kijk naar de vlotte modieus gekapte vrouwen en mannen van het NBC-nieuws, druk gebarend achter hun desk. Ik begrijp alles wat ze zeggen. Ik kan alles volgen. Ja, het moet een kleine beroerte geweest zijn, een hele lichte. Ik vertel het Vera niet, ze zou zich maar zorgen maken.”

Deze gedachte is erg duidelijk en het bevat nog een relatie.

In het eind van het verhaal is het duidelijk dat zijn gedachtes in de knoop zitten:

Blz. 165: “en iemand zegt… fluisterend…de stem van een vrouw en je luistert…je luistert met gesloten ogen…luistert alleen maar naar haar stem die fluistert…dat het raam is gemaakt…dat waar eerst die oude deur voor zat gespijkerd…dat daar nu weer glas zit…glas waar je doorheen kunt kijken…naar buiten…het bos in en de lente die bijna begint…zegt ze…fluistert ze…de lente die op het punt staat te beginnen…

Tijd

Het verhaal speelt zich gedurende eind winter af en het verhaal eindigt zo rond de komst van de lente. Dee vertelde tijd is dus vrij kort. Het boek bevat enorm veel flashbacks, weergegeven in herinneringen van Maarten. Heden en verleden wisselen elkaar regelmatig af.

Ruimte

Het verhaal speelt zich af in Gloucester in de Verenigde Staten. Binnen Gloucester verschilt de ruimte nog weleens. Meestal speelt het verhaal zich af in het huis van Vera en Maarten, maar dit kan wisselen met het strand en op het eind van het verhaal de inrichting.

Eindoordeel

Hersenschimmen is een bijzonder boek dat de lezer in zijn greep heeft. Het boek laat je nadenken en beleven hoe dementie zich kan ontwikkelen. Vanuit het perspectief van Maarten kun je lezen hoe hij de dingen die tegen hem gezegd worden opvangt. Dit is erg interessant. Ook door het vrij makkelijke taalgebruik leest het boek vlot, wat het lezen ook prettig maakt. Bovendien bevat het boek een enigszins open einde, waardoor de lezer zelf aan het denken gezet wordt. Dit geeft het verhaal ook een mysterieus accent.

Het enige nadeel voor mij is dat de kinderen van Vera en Maarten nooit fysiek voorbij zijn gekomen in het boek. Dit had ik wel leuk gevonden. Er wordt slechts over hen verteld in herinneringen.

Het boek bevat inderdaad, naar verwachting, vele beschrijvingen van gedachtes en het heeft me een goed kijkje gegeven in de ogen van een dementerend persoon met alle situaties er rondom. Al met al kom ik tot onderstaand eindoordeel op de oordeelbalk:

0

10

Bronvermelding:

• http://educatie-en-school.infonu.nl/samenvattingen/61735-boekverslag-hersenschimmen.html
• http://www.scholieren.com/boekverslag/46933
• http://nl.wikipedia.org/wiki/Hersenschimmen
• http://www.lezenvoordelijst.nl/zoek-een-boek/nederlands-15-tm-19-jaar/h/hersenschimmen/

Betoog Max Havelaar of de koffieveilingen van de Nederlandse Handelmaatschappij door Multatuli

Max Havelaar van Multatuli, ook wel bekend met de ondertitel ‘De koffieveilingen van de Nederlandse Handelmaatschappij’ is een bekende Nederlandse literaire klassieker dat tijdens de Romantiek geschreven werd door Multatuli, een pseudoniem van Douwes Dekker. Hij schreef Max Havelaar als een aanklacht tegen het misbruik van het cultuurstelsel, tegen herendiensten, en tegen plichtsverzuim door Nederlandse ambtenaren in Nederlands-Indië. Tot Dekkers frustratie werd het werk als zodanig niet serieus genoeg genomen, maar het boek maakte van Multatuli meteen een bekende schrijver.

De Romantiek was een literaire stroming die ongeveer de eerste helft van de 19^e eeuw in beslag nam. De Romantiek wordt vaak gezien als reactie op de Verlichting, doordat men het rationalisme en de wetenschap opzij zette en daarvoor in de plaats meer op gevoel gingen vertrouwen. Romantici waren niet tevreden met de politieke situatie toentertijd en zij probeerden  deze werkelijkheid dan ook te ontvluchten  door  terug te gaan naar het verleden,  het gevoel, de natuur, de fantasie, de intuïtie en het onverklaarbare en raadselachtige[1]. Ook het exotische in vreemde landen speelden een grote rol tijdens de Romantiek.  Deze genoemde factoren spelen grote rollen in Romantische literatuur. Max Havelaar of de koffieveilingen van de Nederlandse Handelmaatschappij van Multatuli is representatief voor de Romantische literatuur.

Ten eerste brengt de titel van het boek een duidelijk Romantische literaire kenmerk met zich mee. Multatuli had verschillende redenen om voor de ondertitel te kiezen. Tijdens de 19^e eeuw was het zeer gebruikelijk om een ondertitel te gebruiken en deze is gebruikt om de ironie van Multatuli naar voren te brengen. De lezer werd op het verkeerde been gezet en bleef met de vraag zitten of dit werk wel of geen fictie was. Zelfs Droogstoppel wordt erdoor misleid, aangezien hij schrijft dat het boek de koffieveilingen van de Nederlandse Handelmaatschappij zal gaan heten, een onderwerp zeer interessant voor hem.  Hij ontdekt gaandeweg dat het boek daar niet over gaat, maar tegen die tijd is hij al diep in het boek verstrikt. Ook lijkt het erop alsof Multatuli de lezer een keuze geeft een titel te kiezen. Is de lezer het eens met Max Havelaar en van mening dat er verandering moet komen, of wordt er voor de Handelmaatschappij gekozen, waarbij de Javaan wordt onderdrukt en uitgebuit?

Een ander duidelijke reden dat aangevoerd kan worden is het feit dat de natuur en het exotische een belangrijke rol speelt. De vlucht naar het exotische in het buitenland verwijst naar kenmerken van de Romantiek. Het grootste gedeelte speelt zich af in het buitenland, namelijk Nederlands-Indië. Het verhaal beschrijft de omgeving met de wildernis en de natuur. Een ander deel van het boek speelt zich af in Amsterdam. Hierdoor steekt de wilde natuur en het exotische extra af tegen het stadse. De natuur en het exotische in het buitenland was een belangrijk kenmerk van de Romantiek. De natuur komt erg duidelijk terug in hoofdstuk 17, waarin Saïdjah en Adinda een grote rol spelen in het verhaal. Ze hebben afgesproken bij de klappa-boom bij het djati-bos en Saïdjah zingt een lied:

“… Op de Klappa-boom. Hij stijgt, daalt, dartelt links en rechts. Hij draait om de boom…”
“….ik zit alleen bij het djati-bos…”

Tenslotte kan men niet ontkennen dat Havelaar een romantisch persoon is. Hij wilde zich wilde verzetten tegen de situatie in Nederlands-Indië. Deze ontevredenheid is typerend voor de Romantiek. In plaats van wegvluchten wilde Multatuli opstaan. Multatuli, gepersonifieerd als Max Havelaar wordt benoemd tot assistent-resident van Lebak en de situatie daar is heel slecht. Er heerst veel corruptie en armoede, inwoners worden uitgebuit en onderdrukt. Havelaar ziet zijn benoeming tot assistent-resident als een kans om Lebak te verbeteren en hij wil strijden voor rechtvaardigheid. Hij is een echte doorzetter en wil de situatie niet opgeven. In het eind van het boek neemt Multatuli (of beter gezegd, Douwes Dekker) het verhaal over van alle andere vertellers en hij schrijft een brief aan koning Willem III over de publicatie van zijn boek. Multatuli wilde gelezen worden, zodat lezers de situatie beter konden inzien.

Ondanks dat ik van mening ben dat Max Havelaar tot Romantische literatuur behoort, is er wel een reden te bedenken waarom het boek niet tot Romantiek zou kunnen behoren. Doordat het boek de maatschappelijke werkelijkheid zo duidelijk weergeeft, namelijk de situatie in Nederlands- Indië, zou men kunnen denken dat het boek tot het Realisme wordt gerekend. Het Realisme wordt juist gezien als een reactie op de Romantiek. Toch blijf ik van mening dat Max Havelaar duidelijk tot Romantische literatuur behoort.

Max Havelaar van Multatuli behoort dus tot de Romantische literatuur. De titel en ondertitel wijzen duidelijk op Romantische kenmerken. De natuur en het exotische in buitenland wordt sterk aangehaald gedurende het verhaal, wat zich kenmerkt voor de Romantiek. Bovendien is de hoofdpersonage, Max Havelaar zelf een romantische personage door verandering te willen inbrengen in de maatschappij.

Het boek is een echte aanrader voor lezers die geïnteresseerd zijn in de Nederlandse geschiedenis en zich willen inleven in de situatie vanuit verschillende perspectieven. Het boek biedt hier een goede mogelijkheid voor, doordat het verhaal bekeken wordt vanuit verschillende kanten en het door zoveel vertellers verteld wordt. Het boek zal echter niet erg interessant zijn voor lezers die meer van spannende boeken houden, aangezien het boek vooral in het begin moeilijk is om doorheen te komen en daarom wat saai kan zijn.

---

[1] http://nl.wikipedia.org/wiki/Romantiek_%28stroming%29